Akıllı Sınır Yaklaşımı Çerçevesinde Blok Zinciri Teknolojisinin Gümrük İşlemlerinde Potansiyel Kullanım Alanları

Aralık 28, 2019

Yazar: GÖKHAN AKTAŞ*

Küresel ticaret, eşyanın sınır ötesine geçişini hızlandırmak için Ticareti Kolaylaştırma Anlaşması ve Revize Edilmiş Kyoto Protokolü gibi yasal metinlerin yanında teknoloji tabanlı akıllı sınır uygulamalarıyla da desteklenmektedir. Bu çalışmanın amacı, akıllı sınır yaklaşımı çerçevesinde gümrüklerde blok zinciri tabanlı uygulamaların kullanabileceği alanları tartışmaktır. Bu motivasyonla, kurgulanan bir dış ticaret senaryosu üzerinde başlıca blok zinciri karakteristikleri (dağıtık defter teknolojisi, eşler arası protokol, mutabakat ve doğrulama mekanizmaları, verilerin değiştirilemezliği ve izlenebilmesi, özel/genel anahtarlı altyapı, akıllı kontratlar vb.) açıklanmaktadır. Blok zinciri teknolojisinin akıllı sınırları destekleyerek özellikle güvenli bir ekosistemin oluşması, ticaretin kolaylaştırılması, etkili risk analizi ve gümrük denetimi konularında işlevsel olabileceği değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Blok Zinciri, Akıllı Sınırlar, Ticaretin Kolaylaştırılması, Risk Analizi.

Jel Sınıflandırma Kodu: F17, F18. O33

Bu Makale Gümrük ve Ticaret Müfettişleri Derneği’nin Yayını Olan GÜMRÜK VE TİCARET DERGİSİ’nden Alınmıştır. Dergimizde Yayınlanması Konusunda İzin ve Yetki Veren GTMD Yönetimine Teşekkür ederiz.

Uluslararası ticaret ekosistemi, yasal ticaret yapan aktörlerin yanı sıra terör/organize suç örgütleri, mal/ insan kaçakçılığı yapan grupların da habitatı olabilmektedir. Bu nedenle devletler, öncelikle ulusal sınırlarını koruma refleksiyle güvenlik odaklı yöntemlere başvururlar. Bunun yanında özellikle son yıllarda yasal ticaretin kolaylaştırılması, yasadışı ticaretin engellenmesi motivasyonuyla geliştirilen akıllı sınırlar (smart borders) konseptini uygulama çabaları yaygınlaşmaktadır. WCO (2018)’e göre akıllı sınır yaklaşımı benimsenerek güvenli, şeffaf, risk analizine dayalı bir ekosistem yaratılması mümkündür. Ancak bunun için uluslararası ticaretin karmaşık ve maliyetli yapısının regüle edilmesi gerekir. Uluslararası ticaret, literatürde genellikle eşya, para ve verinin sınır ötesine transferi olmak üzere üç akım üzerinden karakterize edilir. Eşya, satıcıdan alıcıya gönderilirken, para alıcıdan satıcıya transfer edilir. Veri (fatura, yükleme belgeleri, yükleme notları, tercihli ticaret anlaşmalarında muafiyet sağlayan belgeler, menşei belgeleri, resmi kurumların düzenledikleri izin, rapor veya bilgilendirme içeren belgeler vb.) ise alıcı-satıcı arasında karşılıklı olarak transfer edilir.

Çok sayıda aktörün dış ticaret işlemleri sürecinde rol alması eşya, para ve veri trafiğini karmaşıklaştırırken işlem maliyetlerini de artırmaktadır. Bu bakımdan blok zinciri teknolojisi, veri transferinin hızlı bir şekilde, güvenli bir ekosistemde ve daha düşük maliyetle yapılması amacıyla kullanılabilir. McKinsey&Company’in yaptığı bir araştırmaya göre dış ticaretle doğrudan ilgili olan sigorta, lojistik, finansal hizmetler ve kamu hizmeti sektörleri blok zinciri teknolojisinin sunduğu avantajlardan en fazla yararlanma potansiyeline sahip sektörlerdir (Carson ve diğerleri, 2018). Literatürde, dış ticaret işlemlerinde blok zinciri teknolojisinin potansiyel kullanım alanlarını değerlendiren çok sayıda teorik çalışma bulunmaktadır. Örneğin Serbest Ticaret Anlaşması kapsamında ticarete konu eşyanın menşeinin tespitinde (Staples, 2017:7), havayolu nakliye belgelerinin elektronik platformda oluşturulması için iş sürecinin revize edilmesinde (Hofman, 2017:9), çoklu taşımacılığı içeren lojistik hizmetlerde güvenli arz zincirinin oluşturulmasında blok zinciri teknolojisinin önemli katkıları olacağı savunulmaktadır (Hemeleers, 2017:1; Sadouskaya, 2017:26; Hackius ve Moritz, 2017:15). Okazaki (2018) de blok zinciri teknolojisinin özellikle gümrük suçları, sahtecilik veya hataların önlenmesinde/tespitinde etkinliğe sahip olduğunu ifade etmektedir. Eşyanın, taşıtların ve yolcuların sınır ötesine geçiş işlemlerinde güvenliğin artırılmasını ve kolaylaştırmasını hedefleyen “akıllı sınır” yaklaşımında teknoloji yoğun uygulamalar kullanılmaktadır. Blok zinciri teknolojisi de akıllı sınırları destekleyecek projelere kaynak olabilir. Bu çalışmada blok zinciri teknolojisinin gümrük işlemlerinde potansiyel kullanım alanları uluslararası mal ticareti perspektifinde incelenmektedir. Makalede öncelikle akıllı sınır kavramı, blok zincirinin oluşumu, blokların yapısı ve tipleri açıklanmış, daha sonra blok zinciri tabanlı teknolojilerin kullanıldığı kavramsal modeller incelemiştir. Bu kapsamda blok zinciri teknolojisinin gümrük çevresinde potansiyel kullanım alanları tartışılarak kurgulanan senaryo üzerinden blok zinciri tabanlı uygulamaların yer aldığı dış ticaret akımı tanımlanmıştır5. (5 Gümrük çevresi: Gümrük idareleri, liman etkinlikleri, bankalar, nakliye ve lojistik şirketleri vb. gümrükleme sürecinde işlem yapan aktörlerin tümünü ifade etmektedir.)

DEVAMINI İNDİRMEK İÇİN TIKLAYINIZ 

Gökhan Aktaş * Gümrük Müdür Yardımcısı-Ticaret Bakanlığı,

Doktora Öğrencisi-İstanbul Gedik Üniversitesi Uluslararası Ticaret Anabilim Dalı.

G.Aktas2@gtb.gov.tr